Kent u dat gevoel: somber worden van oud nieuws? Dat de fietsfabriek van Heerenveen volgend jaar dichtgaat, werd al drie maanden geleden bekend. Ondersteunend personeel van het bedrijf Accell mag weliswaar blijven. Maar het in elkaar zetten van een Batavus (of een Sparta, of een Koga) verdwijnt naar Hongarije.

Tweemaal in mijn leven kocht ik een nieuwe fiets, tweemaal een Batavus. Batavus wist wat ik nodig had: een tweewieler die me verbindt met mijn regio. Wat als ik aan mijn derde fiets toekom? Automatisme van merkkeuze zal me tot nostalgicus maken. Immers, mijn home made keuze wordt een schijnkeuze: het kapitaal, de arbeid en de kennis zal waarschijnlijk verder uit Heerenveen verdwijnen.

Het verdwijningsproces begon al met het faillissement van Batavus in 1986. Na 82 jaar werd het bedrijf eerst onderdeel van Atag en later van de Accell Group. Onder invloed van het Amerikaanse investeringsbedrijf KKR & Co is de regionale binding langzaam tot folklore geworden. De parameter voor bedrijfsbeslissingen is winstoptimalisatie geworden. En zo komt het dat een werknemer bij het sombere nieuws verzucht: ‘Er verdwijnt inderdaad een heel stuk geschiedenis’.

Private equity kan veel goed doen, maar kan ook de wortels uit bedrijven trekken op een manier die dramatisch is voor werknemers en een aderlating voor de regio. Drie kamerleden van NSC vroegen zich af wat de minister van Batavus’ teloorgang vond. Het antwoord was zakelijk: aan de vrije ondernemerskeuze valt niet te tornen. Daarmee plaatst het kabinet dit probleem wel wat gemakkelijk uit zijn cirkel van invloed.

De vraag is hoe we de wortels van Nederlandse bedrijven kunnen voeden. Een interessante mogelijkheid is ‘steward ownership’ . Steward ownership is een bedrijfsmodel waarbij de zeggenschap in handen blijft van mensen die zich inzetten voor de missie van de organisatie, terwijl het economisch eigendom wordt losgekoppeld van winstmaximalisatie. Alle opbrengsten worden gebruikt om de missie te versterken, door herinvestering of donatie, in plaats van uitgekeerd aan aandeelhouders.

Het is moeilijk dit model in een juridische vorm te vatten. De koplopers die het model al toepasten, moeten duurbetaalde adviseurs inzetten. Om ondernemers te faciliteren, zou het Burgerlijk Wetboek deel 2 (‘rechtspersonen’) aangepast moeten worden. Op initiatief van D66 wordt dit nu onderzocht door de minister van Economische Zaken.

Voor Batavus komt het sowieso te laat. Maar hoeveel bedrijven zijn er niet in Nederland, die het waard zijn om te behouden?

**

Blog: Marijn Molema