Vier richtingen voor de Friese arbeidsmarkt

December 19, 2025•7 min read

De Friese arbeidsmarkt staat onder grote druk. De krapte aan personeel is structureel en heeft een remmend effect op de economische groei in de provincie. Hoewel dit een landelijke uitdaging is, wordt Fryslân relatief hard getroffen vanwege specifieke demografische en economische omstandigheden. Om deze krapte het hoofd te bieden, zijn vier oplossingsrichtingen cruciaal:

Populatie: Uitbreiding van de beroepsbevolking
Participatie: Verhogen van arbeidsparticipatie en verminderen van deeltijdwerk
Productiviteit: Stimuleren van arbeidsproductiviteit via innovatie
Product: Strategische keuzes voor selectieve groei

De vergrijzing heeft grote invloed op het aanbod van arbeid. In Fryslân bereikt een groot deel van de beroepsbevolking binnenkort de pensioengerechtigde leeftijd, terwijl het aantal jongeren dat deze uitstroom kan compenseren achterblijft. Landelijk groeit de potentiële beroepsbevolking (15-65 jaar) licht, maar in Fryslân wordt een daling van 5,4% verwacht richting 2040. Dat komt neer op een verlies van ruim 22.000 mensen in een regio met zo’n 328.000 banen. Hoewel dit in eerste instantie beheersbaar lijkt, blijkt uit de praktijk dat het vervullen van vacatures nu al moeizaam verloopt: meer dan de helft is moeilijk in te vullen. Werkgevers nemen vaker mensen aan die niet volledig voldoen aan de gevraagde kwalificaties, wat leidt tot verminderde productiviteit en langere wachttijden voor consumenten. Hierdoor vertraagt de economische groei. De vraag is dus: hoe zorgen we ervoor dat we met minder mensen toch hetzelfde werk kunnen verzetten?

1. Populatie: Vergroten van de beroepsbevolking

Een onverwacht positief effect voor Fryslân is de recente toename van binnenlandse migratie. Meer mensen verhuizen naar de provincie dan er vertrekken. Veel van deze nieuwkomers vallen in de leeftijdscategorie die tot de beroepsbevolking behoort. Tegelijkertijd is het zorgelijk dat vooral jongeren vertrekken, wat de toekomstige economische dynamiek onder druk zet. Als jongeren beter behouden kunnen worden, neemt mogelijk de behoefte aan migratie van buitenaf af.

Fryslân kent relatief weinig inwoners met een migratieachtergrond (12,8%) vergeleken met het landelijke gemiddelde (27,9%). Toch biedt buitenlandse migratie kansen, zeker in de vorm van arbeids- en kennismigratie. Internationale studenten en hoogopgeleide migranten kunnen tekorten in sectoren als techniek, zorg, ICT en onderwijs deels opvangen. Vluchtelingen uit Oekraïne bleken zich bovendien sneller op de arbeidsmarkt te kunnen vestigen dan andere groepen, mede dankzij een flexibelere toelatingsprocedure. Voor andere migranten belemmeren lange asielprocedures en strikte regelgeving een snelle arbeidsinpassing. Beleidsaanpassingen zoals het versoepelen van de werkvoorwaarden voor asielzoekers en gerichtere integratie kunnen hierin verbetering brengen.

De beschikbaarheid van woningen speelt daarbij een sleutelrol. Zonder betaalbare woonruimte kunnen nieuwkomers zich simpelweg niet vestigen in de regio. Beleid dat inzet op het verbeteren van het woon-werkklimaat en gericht is op het aantrekken van specifieke doelgroepen, zoals jonge gezinnen of internationale kenniswerkers, is daarom essentieel.

2. Participatie: Meer uren werken en arbeidsparticipatie verhogen

Niet iedereen binnen de potentiële beroepsbevolking werkt ook daadwerkelijk. In Fryslân ligt de arbeidsparticipatie iets lager dan landelijk, maar het verschil is kleiner geworden. Wanneer Fryslân op landelijk niveau zou zitten, zouden er ruim 2.600 extra mensen aan het werk zijn.

De grootste winst valt mogelijk te behalen bij specifieke groepen, zoals mensen van boven de 55 jaar die langer actief blijven op de arbeidsmarkt, mensen met een arbeidsbeperking of mensen die werkloos zijn of onderbenut blijven vanwege een mismatch in opleiding of ervaring.

Hoewel de werkloosheid in Fryslân inmiddels gelijk is aan het landelijk gemiddelde, blijft het beschikbare arbeidspotentieel beperkt. Het aantal mensen dat beschikbaar is voor meer werk is de afgelopen tien jaar zelfs gehalveerd. Bij mensen met een arbeidsbeperking ligt de arbeidsparticipatie rond de 50%, wat een aanzienlijk verschil is ten opzichte van het gemiddelde. Het aanbieden van kleine contracten of flexibel werk kan voor deze groep een oplossing bieden.

Daarnaast speelt deeltijdwerk een belangrijke rol. In sectoren zoals zorg en onderwijs werken veel mensen in deeltijd. Hoewel dit soms een bewuste keuze is, geeft 1 op de 10 deeltijdwerkers aan wél meer uren te willen werken. Misverstanden over financiële nadelen van extra werken blijken niet altijd terecht, behalve in enkele specifieke situaties zoals alleenstaande ouders met toeslagen.

Ook het verbeteren van vaardigheden en het aanbieden van om- en bijscholing is cruciaal. Een structurele mismatch tussen opleidingsniveau en vacatures zorgt voor moeilijk invulbare functies. Vooral in technische en zorgberoepen is er behoefte aan meer loopbaanperspectief voor jongeren.

3. Productiviteit: Arbeidsproductiviteit verhogen

Als er minder mensen beschikbaar zijn, moet er per persoon meer werk worden verzet. Dat kan alleen als de arbeidsproductiviteit stijgt. In Nederland is de productiviteitsgroei echter sterk afgevlakt: gemiddeld slechts 0,2% per jaar in het afgelopen decennium, terwijl dat eerder nog 0,8% was.

De literatuur geeft verschillende oorzaken die daaraan ten grondslag liggen. Groei van het aantal zzp’ers bijvoorbeeld, die gemiddeld een relatief lagere productiviteit hebben. Een tweede verklaring is een verschuiving in de sectorstructuur naar laagproductieve sectoren, en een stagnatie in productieve sectoren zoals industrie. Ook de teruglopende investeringen in onderzoek en ontwikkeling zouden een verklaring kunnen bieden voor de druk op de productiviteitsgroei. Tenslotte wordt gewezen op flexibele arbeid en loonmatiging, wat innovatie belemmert.

In Fryslân komen veel van deze factoren eveneens voor. De lonen zijn relatief laag, er zijn relatief veel microbedrijven en weinig grote innovatieve bedrijven. De afwezigheid van een universiteit beperkt bovendien de regionale kennisontwikkeling. Positief is de groei in de Friese machine-industrie, een sector die wel bijdraagt aan productiviteitsgroei. Vooruitgang in arbeidsproductiviteit zal vooral moeten komen van drie soorten innovaties:

Automatisering en robotisering: zoals melkrobots in de landbouw of geautomatiseerde processen in de industrie
Digitalisering en AI: denk aan software die administratieve of analytische taken overneemt
Organisatievernieuwing: efficiënter inrichten van werkprocessen, betere taakverdeling, stimuleren van een leercultuur

Deze veranderingen vragen om gerichte investeringen in technologie én in mensen. Scholing en een leven lang leren zijn daarbij essentieel. Ook moeten bedrijven en werknemers voorbereid worden op de inhoudelijke veranderingen van werk. Door digitalisering zal naar schatting 20% van de banen in het noorden van Nederland veranderen, wat om- en bijscholing voor zo'n 150.000 mensen vereist.

4. Product: Strategisch kiezen voor selectieve groei

Een structureel tekort aan personeel betekent dat niet alles kan groeien. Keuzes zijn onvermijdelijk. Dit biedt ook kansen om te sturen op maatschappelijke doelen. Drie richtingen voor strategische keuzes zijn:

Sectoren met hoog verdienvermogen: zoals watertechnologie of machinebouw
Sectoren met hoge bijdrage aan brede welvaart: bijvoorbeeld onderwijs, zorg en cultuur
Sectoren met hoge opbrengst per hectare: belangrijk in relatie tot ruimtegebruik en duurzaamheid

Tegelijkertijd moeten we nadenken over sectoren die relatief weinig opleveren, zowel economisch als maatschappelijk. Die zouden minder prioriteit kunnen krijgen bij verdeling van arbeid en middelen.

Het klassieke marktdenken (hoge schaarste leidt tot hogere lonen) werkt in deze context maar deels. Hoger salaris kan leiden tot verschuivingen, maar niet tot structureel meer personeel. Bovendien zijn hogere loonkosten en verloop nadelig voor bedrijven én de samenleving. Duurzamer is investeren in de binding van medewerkers, hun ontwikkeling en een goed werkklimaat. Een nieuwe, interessante invalshoek is om arbeidsschaarste ook mee te laten wegen in ruimtelijke ordening. Waar benutten we de ruimte het meest efficiënt in termen van arbeid en maatschappelijke waarde?

Auteurs: Tonny Huisink en Wouter Marchand, met dank aan Marieke Schramm en Gerian Kuiper

Verder lezen?

Demografische ontwikkelingen: meer doen met minder mensen

UWV: Regio in Beeld 2024-2025 Friesland

Arbeidsmarktprognose: beperkte banengroei tot 2027

Wervingsproblemen houden aan - UWV Werkgeversonderzoek 2024

Meer dan 50% werkgevers ervaart of verwacht personeelstekorten

Werkgeversonderzoek 2024: Loslaten van functie-eisen bij werving

monitor Bevolking: Demografische overgang in Fryslân - Planbureau Fryslân

Monitor werk: Werk en arbeidspotentieel in Fryslân - Planbureau Fryslân

Arbeidsmigratie als oplossing voor krapte

Gematigde groei - rapport van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 | Rapport | Rijksoverheid.nl